ԵՐԿՐԱՉԱՓՈՒԹՅԱՆ ՏՊԱԳԻՐ ՀԱՅԵՐԵՆ ԴԱՍԱԳՐՔԵՐԸ ՄԻՆՉԵՎ 19-ՐԴ ԴԱՐԻ ՎԵՐՋԵՐԸ
Հիմնաբառեր-:
19-րդ դարի երկրորդ կես, մաթեմատիկայի հայերեն դասագրքեր, կրթություն, մաթեմատիկայի ուսուցման գործընթաց։Վերացական
Այս հոդվածը քննարկում է երկրաչափության դասավանդման մեթոդական մտքի զարգացման համառոտ պատմությունը և դրա ազդեցությունը երկրաչափության վերաբերյալ հայկական կրթական գրականության զարգացման վրա։ Երկրաչափությունը, որպես ակադեմիական առարկա, դասավանդվել է հայկական դպրոցներում հնագույն ժամանակներից։
Մինչև 18-րդ դարի վերջը այն դասավանդվում էր Էվկլիդեսի «Սկզբունքներ» աշխատության ձեռագիր թարգմանություններից (Գ. Մագիստրի և Գ. Կեսարեցու կողմից)։
Ընդհանուր մեկնաբանություններ են տրվում Էվկլիդեսի կողմից «Սկզբունքներ» աշխատության ներկայացման բնույթի վերաբերյալ։ 18-րդ դարի երկրորդ կեսին և 19-րդ դարի սկզբին, ժամանակի առաջադեմ ֆրանսիական մեթոդաբանական գաղափարների ազդեցությամբ և Բեզուի, Լեժանդրի և Լակրուայի դասագրքերի հիման վրա, հայ հեղինակները (Ա. Թաղիյան, Ս. Պրոնյան, Փափազյան, Ա. Չարյան, Գ. Տերտերյան) կազմել են արժեքավոր դասագրքեր։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին երկրաչափության դասավանդման ոլորտում հայկական մեթոդական միտքը ձեռնամուխ եղավ նոր հետազոտությունների։
Հայ մեթոդաբաններն ու առաջատար ուսուցիչները ուսումնասիրեցին եվրոպական և ռուսական առաջադեմ դպրոցների դասագրքերն ու գործելակերպը։ Ժամանակի լավագույն ֆրանսիական, գերմանական և ռուսական երկրաչափության դասագրքերը՝ Կարբանտիզի, Մոշնիկի, Լ. Թիլոյի, Ա. Դիստերվեգի և Ա. Դավիդովի, թարգմանվեցին հայերեն։ Վերջապես, ստեղծագործաբար վերամշակելով ինչպես նախորդ հայկական, այնպես էլ լավագույն եվրոպական և ռուսական դասագրքերը, հայ հեղինակները (Ա. Պապիկյան, Մ. Սահակյան, Վ. Ազարապետյան, Ա. Ֆալագաշյան, Մ. Տեր-Սարկիսյան և ուրիշներ) կազմել են երկրաչափության բնօրինակ դասագրքեր։
Հոդվածում ներկայացված են այդ հեղինակների դասագրքերի կառուցվա
Հղումներ
Դավիդով Ա., Տարրական երկրաչափութիւն, մասն 1-ին, Թիֆլիս, 1883։
Դիստերվեգ Ա., Սկզբունք երկրաչափութեան, Ալեքսանդրապոլ, 1876։
Եգանյան Ա.Մ., Մաթեմատիկայի հայերեն դասագրքերը և մաթեմատիկայի դասավանդումը հայոց դպրոցներում 7-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի առաջին կեսը, թեկն. դիս., Երևան, 1959։
Թադեան Յակոբ /Ջուղայեցի/, Գրքոյկ երկրաչափական, Մադրաս, 1792։
Լուդովիկոս Թիլո, Սկզբնական դասագիրք պարզ ուսողութեան, Վիեննա, 1868։
Հազարապետեան Վ., Տեսական և գործնական երկրաչափութիւն, Կ. Պոլիս, 1887։
Ճարեան Ա., Համառօտ երկրաչափութիւն դպրատան տղոց համար, Վենետիկ, 1843։
Մոշնիկ, Տարերք երկրաչափութեան, Վիեննա, 1864։
Պապիկեան Հ., Երկրաչափութիւն, Վենետիկ, 1858։
Պետրոսյան Գ.Բ., Մաթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին դարերում, Երևան, 1959։
Պետրոսյան Գ.Բ. և Աբրահամյան Ա.Գ. (կազմողներ), «Երկրաչափութիւն Եւկլիտին», Երևան, 1962։
Պրոնյան Ս., Երկրաչափութիւն երիս գիրս բաժանեալ, Վենետիկ, 1794։
Սահակեան Մ., Համառօտ երկրաչափութիւն, Վենետիկ, 1886։
Ստեփանյան Մ.Մ., Մաթեմատիկայի հայերեն դասագրքերը և նրա դասավանդման հարցերը հայկական դպրոցներում 19-րդ դարի 2-րդ կեսին, թեկն. դիս., Երևան, 1973։
«Տախտակք ընդօրինակութեան գրոց», Վենետիկ, 1814։
Տեր-Սարգսեանց Մ., Համառօտ ձեռնարկ գծագրութեան, Էջմիածին, 1874։
Տերտերեան Ղ., Պարզ երկրաչափութիւն, Վիեննա, 1846։
Փափազեանց Ի., Երկրաչափութիւն գործնական, Վենետիկ, 1817։
Քարթանթիեյ Տ.Բ., Երկրաչափութիւն, Վենետիկ, 1872։
Давидов А., Элементарная геометрия, 1864.
Евклид, "Начала" пер. Д.Д. Мордухай-Болтовского, М-Л, 1948, 1949гг.
Каган В.Ф., Основания геометрии, ч. I, М-Л, 1949г.
Лакруа, Основания геометрии, СПБ, 1829.
Степанян М.М., Армянские учебники математики и вопросы ее преподавания в армянских школах во второй половине XIX века. автореферат канд. дис. Ереван 1973г.
##submission.downloads##
Հրապարակված
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 MOVSES STEPANIAN
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
